جلسه ۲۶ – PDF جلسه بیست و ششم آیه ۶۳ – بخشهای مختلف آیه – بخش اول: «و إذ أخذنا میثاقکم و رفعنا فوقکم الطور» – مطلب چهارم: بررسی دو شبهه – شبهه دوم – پاسخ اول، دوم، سوم، چهارم، پنجم و بررسی آنها – حق در پاسخ ۱۴۰۴/۱۱/۰۱ خلاصه جلسه گذشته بحث در بخش اول آیه ۶۳ سوره بقره بود: «وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ». چهار مطلب پیرامون این بخش از آیه ذکر شد؛ مطلب چهارم بررسی دو شبهه در مورد این آیه بود. شبهه اول که مورد رسیدگی قرار گرفت این بود که چطور ممکن است کوه بین زمین و آسمان بدون
جلسه ۲۵ – PDF جلسه بیست و پنجم قلمرو قاعده – جهات مختلف مؤثر در تعیین قلمرو – مروری بر مباحث گذشته – بررسی تأثیر جهت سوم ۱۴۰۴/۱۰/۲۸ مروری بر مباحث گذشته با توجه به فاصله نسبتاً طولانی بین جلسه قبل و این جلسه، ناچارم یک مرور سریع نسبت به بحث گذشته داشته باشم تا بتوانیم بحث را دنبال کنیم. بحث ما در مورد قلمرو قاعده نفی ظلم بود؛ به یک معنا این مهمترین بخش بحث محسوب میشود. ابتداءً عرض کردیم جهات مختلفی در تعیین قلمرو تأثیر دارند؛ هفت جهت را ذکر کردیم. البته این هفت جهت برخی قابل بازگشت به برخی دیگر هستند؛ ما میتوانیم برخی از این جهات را به برخی دیگر برگردانیم. جهت اول: به حسب تفکیک
جلسه ۱۴۴ – PDF جلسه صد و چهل و چهارم معنای ذو حق بودن عبادت ۱۴۰۴/۱۰/۲۴ خلاصه جلسه گذشته حضرت فرمودند « و اما حق الصوم فان تعلم انه حجاب ضربه الله علی لسانک و سمعک و بصرک و فرجک و بطنک لیسترک به من النار» دو جلسه گذشته ما درباره این فقره ابتدائا به صورت اجمالی یک توضیحی دادیم و سپس به اهمیت روزه به نحو بسیار کوتاه اشاره کردیم که روزه چه مقدار مهم است. حضرت در این فراز از رساله حقوق به حق روزه اشاره کردند. امام(ع) بعد از ذکر حقوق اعضاء و جوارح انسان حقوق بعضی از عبادات را بیان کردند. اول نماز بود بعد حج و حال نیز روزه. قبلا هم گفتیم اینکه اساسا برای
جلسه ۲۵ – PDF جلسه بیست و پنجم آیه ۶۳ – بخشهای مختلف آیه – بخش اول: «و إذ أخذنا میثاقکم و رفعنا فوقکم الطور» – مطلب دوم: معنای طور – مطلب سوم: معنای «واو» – مطلب چهارم: بررسی دو شبهه – شبهه اول و پاسخ آن ۱۴۰۴/۱۰/۲۳ در مورد بخش اول از آیه ۶۳ چند مطلب باید مطرح شود. مطلب اول درباره معنای میثاق بود؛ ما در این مطلب اقوال را ذکر کردیم و قول حق هم بیان شد. ادامه مطلب دوم: معنای طور مطلب دوم درباره معنای طور است و اینکه منظور از طور چیست. گفتیم آنچه از مجموع قرائن و شواهد بدست میآید، مخصوصاً به حسب اطراد استعمال این لفظ در قرآن در داستان مربوطه، در همان
جلسه ۲۴ – PDF جلسه بیست و چهارم آیه ۶۳ – بخشهای مختلف آیه – بخش اول: «و إذ أخذنا میثاقکم و رفعنا فوقکم الطور» – مطلب اول: میثاق – قول اول، دوم و سوم – بررسی قول دوم – بررسی قول سوم – مطلب دوم: طور ۱۴۰۴/۱۰/۲۲ خلاصه جلسه گذشته بحث در بخشهای مختلف آیه ۶۳ سوره بقره بود. بخش اول این فقره از آیه است: «وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ»؛ در مورد این بخش، چند مطلب باید ذکر شود. مطلب اول درباره معنای میثاق است. گفتیم سه قول در مورد معنای میثاق وجود دارد. قول اول اینکه منظور از میثاق، همان است که خداوند تبارک و تعالی در فطرت یا عقول انسانها قرار داده است؛ یعنی آن
جلسه ۲۳ – PDF جلسه بیست و سوم آیه ۶۳ – بخشهای مختلف آیه – بخش اول: «و إذ أخذنا میثاقکم و رفعنا فوقکم الطور» – مطلب اول: میثاق – قول اول، دوم و سوم – بررسی قول اول ۱۴۰۴/۱۰/۰۸ بخشهای مختلف آیه بحث در آیه ۶۳ سوره بقره بود. تناسب و ارتباط این آیه را با آیات قبل بیان کردیم و یک توضیح اجمالی درباره این آیه ذکر کردیم. در مقام تفسیر آیه، طبق معمول، آیه را به بخشهای مختلف تقسیم میکنیم و نکات و مطالبی که در هر بخش لازم به ذکر است را بیان میکنیم. بخش اول: «وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ» بخش اول آیه این است: «وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ»؛ و به
جلسه ۲۲ – PDF جلسه بیست و دوم آیه ۶۳ – بیان اجمالی آیه – ارتباط آیه با آیات قبل ۱۴۰۴/۱۰/۰۱ آیه ۶۳ «وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»؛ و به یاد بیاورید زمانی را که ما از شما میثاق و پیمان اخذ کردیم و بالای سر شما کوه طور را برافراشتیم؛ آنچه که ما به شما دادیم را با قدرت اخذ کنید و به یاد بیاورید آنچه که در آن هست (اشاره به الواح و تورات دارد)؛ چهبسا شما اهل تقوا و پرهیزکاری شوید. بیان اجمالی آیه در این آیه خداوند اشاره به میثاقی میکند که از بنیاسرائیل گرفت؛ آن میثاق برای پذیرش تورات بود و برای عمل کردن
جلسه ۲۴ – PDF جلسه بیست و چهارم قدر متیقن از ادله – قلمرو قاعده – جهات مختلف مؤثر در تعیین قلمرو بررسی تأثیر جهت دوم ۱۴۰۴/۰۹/۳۰ خلاصه جلسه گذشته موضوع بحث ما قلمرو قاعده نفی ظلم است؛ برای تعیین قلمرو باید جهات متعددی را در نظر بگیریم و ادله را از این جهات ارزیابی کنیم. جهت اول که بحث آن گذشت و البته قبل از مقام اثبات و بررسی دلالت ادله تکلیف آن معلوم شد، جریان قاعده و حضور آن در عرصه عبادات بود؛ عرض کردیم ثبوتاً و قبل از اینکه نوبت به بررسی دلالت ادله برسد، نفی میشود و امکان اینکه ما به این قاعده بخواهیم در ابواب عبادات تمسک و استناد کنیم، وجود ندارد. جهت دوم مربوط
جلسه ۲۳ – PDF جلسه بیست و سوم قدر متیقن از ادله – قلمرو قاعده – جهات مختلف مؤثر در تعیین قلمرو – بررسی تأثیر جهت اول – بررسی تأثیر جهت دوم ۱۴۰۴/۰۹/۲۹ خلاصه جلسه گذشته بحث در قلمرو قاعده نفی ظلم است؛ این بخش، مهمترین بخش از بحث محسوب میشود. گفتیم برای تعیین قلمرو، باید جهات مختلفی که میتواند در آن اثرگذار باشد را احصاء کنیم؛ مهمترین جهات، هفت جهتی بود که جلسه گذشته به آن اشاره کردیم. غرض این است که ما ببینیم ادلهای که بر این قاعده به نحو کلی اقامه شده، نهایت دلالت آنها بر این جهات هفتگانه چقدر است؛ آیا اصلاً دلالتی دارد یا خیر؟ چون قلمرو هم باید به استناد ادله معلوم شود؛
جلسه ۱۴۳ – PDF جلسه صد و چهل و سوم اهمیت صوم ۱۴۰۴/۰۹/۲۶ شرح رساله حقوق عرض کردیم که امام سجاد (ع) به بیان حق صوم پرداختند. ما توضیح اجمالی دادیم و بیان کردیم که این فراز از بیان امام به چه معناست. ابتدا چند کلمهای درباره اهمیت روزه بیان میکنم، سپس انشاءالله به حق صوم که در کلام امام سجاد (علیهالسلام) آمده است، خواهیم پرداخت. اهمیت صوم روزه از جمله واجباتی است که هم در قرآن کریم و هم در روایات معصومین (علیهمالسلام) بر آن سفارش و تأکید شده است خداوند در قرآن میفرماید: «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» ؛ بر شما روزه واجب گردید، همانگونه که بر پیشینیان واجب شده بود،
جلسه ۲۱ – PDF جلسه بیست و یکم آیه ۶۲ – تفسیر آیه – بخش چهارم: «و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون» – مطلب اول – قول اول – قول دوم – مطلب دوم ۱۴۰۴/۰۹/۲۵ بخش چهارم: «وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» در آیه ۶۲ یک بخش باقی مانده که ما آن را به عنوان بخش چهارم معرفی کردیم: «وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ». این یک ثمره و نتیجه دیگری است برای کسانی که عناصر چهارگانه سعادت را در خودشان فراهم کنند. ایمان آورندگان به خدا، مؤمنان به معاد، مؤمنان به نبوت و بنی مکرم اسلام و عالمان به عمل صالح، اولاً نزد خداوند اجر و پاداش ابدی دارند و ثانیاً خوف و حزن در آنها
جلسه ۲۰ – PDF جلسه بیستم آیه ۶۲ – تفسیر آیه – بخش سوم: «فلهم اجرهم عند ربهم» – مطلب اول: انتفاء یکی از مؤلفههای چهارگانه، ملاک کیفر – مطلب دوم: ابدی بودن پاداش – مطلب سوم: وجود فعلی پاداش ۱۴۰۴/۰۹/۲۴ بخش سوم: «فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ» بخش سوم آیه ۶۲ این است: «فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ». در آیه ۶۲ دو بخش را توضیح دادیم؛ یکی «إن الذین آمنوا …»، دوم «من آمن بالله …»، سوم «فلهم اجرهم …»؛ البته «و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون» را میتوان به عنوان بخش چهارم این آیه در نظر گرفت. در دو بخش قبلی عرض کردیم سخن از مؤمنان به معنای عام،
جلسه ۲۲ – PDF جلسه بیست و دوم قدر متیقن از ادله – قلمرو قاعده – جهات مختلف مؤثر در تعیین قلمرو ۱۴۰۴/۰۹/۲۳ جهات مختلف موثر در تعیین قلمرو قاعده بحث در قلمرو و دامنه قاعده نفی ظلم است؛ تعیین دامنه و قلمرو بستگی به حد دلالت ادله دارد؛ برای اینکه حد دلالت ادله معلوم شود، باید قبل از آن بدانیم که چه ابعادی باید مورد توجه قرار بگیرد تا ما آن ابعاد را در ادله جستجو کنیم. در جلسه گذشته به چهار دیدگاه درباره دامنه این قاعده اشاره کردیم. این دیدگاهها البته هم بر آن دلایلی که ما گفتیم میتواند متکی باشد و هم بعضی از صاحبان این دیدگاهها دلایل اختصاصی هم برای خودشان ذکر کردهاند که ما
جلسه ۱۴۲ – PDF جلسه صد و چهل و دوم حق صوم – بیان اجمالی ۱۴۰۴/۰۹/۱۹ حق صوم امام (علیه السلام) به حق سوم؛ یعنی حق صوم (روزه) میپردازند: «وَ أَمَّا حَقُّ الصَّوْمِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ حِجَابٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِكَ وَ سَمْعِكَ وَ بَصَرِكَ وَ فَرْجِكَ وَ بَطْنِكَ». بیان اجمالی ابتدا توضیحی اجمالی از این فراز، طبق معمول ارائه میدهیم، سپس به نکات آن میپردازیم. اولین عبادتی که ذکر شد نماز بود، سپس حج و این، سومین است. در هر سه مورد نیز ابتدا با «أَنْ تَعْلَمَ» (بدانی که) آغاز شده است: «فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ حِجَابٌ…» «بدانی که روزه پرده و حجابی است که خداوند متعال بر زبان تو و گوش
جلسه ۲۱ – PDF جلسه بیست و یکم قدر متیقن از ادله – قلمرو قاعده – دیدگاهها – دیدگاه اول، دوم، سوم و چهارم ۱۴۰۴/۰۹/۲۲ بحث در ادله تأثیرگذاری عدالت در احکام شرعی است که اگر ثابت شود و قلمرو آن معلوم گردد و در یک محدوده خاصی پذیرفته شود، نام قاعده عدالت به خود میگیرد و چهبسا نتایج غیر از این باشد و ما نتوانیم چیزی به عنوان قاعده استخراج کنیم. ادله را ملاحظه فرمودید؛ تقریباً هفت دلیل ذکر کردیم و در مورد دلالت این ادله صحبت کردیم. من فقط یک اشاره مختصر میکنم که دلیل چیست و مدعا کدام است. قدر متیقن از ادله قدر متیقن از این ادله نفی ظلم از ساحت خداوند تبارک و تعالی
جلسه ۱۹ – PDF جلسه نوزدهم آیه ۶۲ – تفسیر آیه – بخش دوم: «من آمن بالله و الیوم الآخر و عمل صالحا» – ۳. اعتبار مؤلفهای چهارگانه به نحو مجموعی – یک اشکال و پاسخ آن -۴. مراتب مؤلفههای چهارگانه ۱۴۰۴/۰۹/۱۸ خلاصه جلسه گذشته عرض کردیم آیه ۶۲ مشتمل بر چند بخش است؛ بخش دوم این بود: «مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا». ما دو مطلب را درباره این بخش ذکر کردیم؛ یکی مؤلفههای چهارگانه سعادت ابدی انسان است و دیگری ملازمه بین این مؤلفههای چهارگانه؛
جلسه ۲۰ – PDF جلسه بیستم مقدمات – ادله قاعده – دلیل ششم: سیره عقلا و بررسی آن – دلیل هفتم: وجدان و بررسی آن ۱۴۰۴/۰۹/۱۶ دلیل ششم: سیره عقلا تا اینجا پنج دلیل بر نفی ظلم یا عدالت ذکر شد؛ دلیل ششم با تحفظ بر همان نکتهای که گفتیم، سیره عقلا است. برخی به سیره عقلا تمسک کردهاند به این معنا که عدالت همواره در روش و سیره عقلا اصل بوده است؛ عقلا همواره برای عدالت ارزش قائل بوده و عدالت را تحسین و ظلم را تقبیح کردهاند و از آن فاصله گرفتهاند. عقلا همواره بر انصاف و احسان استوار بودهاند؛ در طول تاریخ، مِن الاول الی الان و الی آخر الزمان، عقلا هم عدالت و عادل را
جلسه ۱۹ – PDF جلسه نوزدهم مقدمات – ادله قاعده – دلیل سوم: اجماع و بررسی آن – دلیل چهارم: عقل – تقریر اول، دوم و سوم – دلیل پنجم: فطرت ۱۴۰۴/۰۹/۱۵ خلاصه جلسه گذشته بحث ما در ادله قاعده نفی ظلم بود؛ تا اینجا دو دلیل ذکر شد؛ یکی آیات و دیگری روایات. در دلیل اول و در دلیل دوم، به هفت دسته و طایفه از آیات و روایات اشاره گردید؛ هرچند عرض کردیم طوایف آیات و روایات محصور در این موارد نیست و چهبسا بتوان طوایف بیشتری از آیات و روایات را ذکر کرد. نکته مهمی که قبل از پرداختن دلایل دیگر، مجدداً آن را یادآوری میکنم این است که ما هنوز درباره دامنه دلالت این ادله
جلسه ۱۴۱ – PDF جلسه صد و چهل و یکم حق حج؛ دو ثمره حج ۱۴۰۴/۰۹/۱۱ شرح رساله حقوق دو ثمره حج حضرت امام سجاد(ع) در روایتی میفرمایند: «…و به قبول توبة و قضاء الفرض الذی أوجبه الله علیک». دو حق حج بیان شد اکنون به دو نتیجۀ آن اشاره میشود که یعنی در خود این یک لطافتی وجود دارد که از یک طرف حج عملی است که خداوند آن را بر بندگانش واجب نموده و باید انجام دهند، اما در ضمن انجام این عمل، فایده دیگری نیز برای آنان دارد و آن قبول توبه است. در مورد بسیاری از عبادات دیگر چنین تعبیری مشاهده نمیشود. به عنوان مثال، در خود نماز که بسیار پرثمر است و صیانت از
