دروس

جلسه ۳۰ – PDF جلسه سی ام انحاء روش‏های تفسیری ۱۳۹۲/۰۱/۱۹ خلاصه جلسه گذشته عرض کردیم برای روش‏های تفسیر قرآن تقسیماتی به اعتبارات مختلف مطرح شده، از حیث منابع تفسیر می‏توان تفسیر قرآن را به تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر روایی و تفسیر عرفانی تقسیم کرد، از حیث نوع چینش مطالب هم می‏توان تفسیر قرآن را به دو روش ترتیبی و موضوعی تقسیم کرد، در روش موضوعی یک موضوعی از موضوعات انتخاب می‏شود و هر آنچه مربوط به آن موضوع در تمام قرآن، مستقیم یا غیر مستقیم مورد اشاره قرار گرفته باشد در دائره تفسیر قرار می‏گیرد اما در تفسیر ترتیبی به حسب ترتیب سور و آیات در قرآن از سور قرآن از سوره فاتحه الکتاب تا سوره ناس تفسیر

جلسه ۲۹ – PDF جلسه بیست و نهم اهمیت بحث از روش‏های تفسیری ۱۳۹۲/۰۱/۱۷ روش‏های تفسیری اهمیت بحث از روش‏های تفسیری یکی از مباحثی که در حوزه علوم قرآنی قرار می‏گیرد و نسبتاً بحث مهمی است بحث از روش‏های تفسیر قرآن است، ما در گذشته درباره معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر بحث کردیم، اجمال مطلب این است که تفسیر در اصطلاح عبارت است از کشف معانی الفاظ قرآن و آشکار کردن مراد خداوند متعال؛ به عبارت دیگر، تفسیر عبارت است از توضیح و تشریح مراد استعمالی آیات و آشکار کردن مراد جدی بر اساس قواعد ادبی و اصول عقلائی محاوره، وقتی تفسیر این چنین معنی شود باید با ملاحظه این مطلب روش تفسیر هم تبیین شود، روش تفسیر یعنی نحوه

جلسه ۲۸ – PDF جلسه بیست و هشتم مروری بر مباحث گذشته از ابتدا تا کنون ۱۳۹۱/۱۲/۲۱ مروری بر مباحث گذشته تا اینجا چهار دلیل بر عدم تحریف در قرآن از کتاب، سنت، اجماع و عقل اقامه شده و این ادله فی‏الجمله اثبات کرد که تحریف در قرآن واقع نشده است. قبل از آن هم شبهات و ادله قائلین به تحریف را مورد بررسی قرار داده بودیم لذا مجموعه مطالبی که تا اینجا ذکر کردیم ثابت می‏کند که قول به تحریف قرآن باطل است. قبل از اینکه وارد بحث جدید شویم مجموعه مطالبی را که از ابتداء تا اینجا مطرح کرده‏ایم یاد آوری می‏کنیم. ما تا اینجا حدود ۱۵ عنوان از عناوین مربوط به علوم قرآنی و مقدمات تفسیر را

جلسه ۲۷ – PDF جلسه بیست و هفتم ادله عدم تحریف – دلیل عقلی ۱۳۹۱/۱۲/۱۴ خلاصه جلسه گذشته عرض کردیم مرحوم آقای خویی می‏فرماید: در مورد قول به تحریف، عقلاً سه احتمال وجود دارد و احتمال چهارمی برای آن متصور نیست. احتمال اول این بود که تحریف قرآن در زمان شیخین واقع شده است، خود این احتمال سه فرض داشت که هر سه فرض آن باطل شد. بررسی احتمال دوم احتمال دوم این بود که تحریف از ناحیه عثمان واقع شده و در زمان شیخین نبوده است- چیزی در این رابطه بیان نشده که چرا عثمان را از شیخین جدا کرده و به صورت یک احتمال مستقل ذکر شده- مرحوم آقای خویی می‏فرماید: این احتمال از احتمال اول ضعیف‏تر و

جلسه ۲۶ – PDF جلسه بیست و ششم ادله عدم تحریف – دلیل عقلی ۱۳۹۱/۱۲/۱۲ دلیل سوم: اجماع دلیل چهارم: دلیل عقلی این دلیل را مرحوم آقای خویی بیان کرده است. [۱] ایشان می‏فرماید در مورد قول به تحریف سه احتمال قابل تصور است و احتمال چهارمی هم در کار نیست و هر سه احتمال متصور هم باطل است پس نتیجه می‏گیریم که قول به تحریف باطل است. احتمال اول: تحریف قرآن بعد از زمان پیامبر (ص) و از ناحیه شیخین واقع شده است. احتمال دوم: تحریف قرآن از ناحیه عثمان صورت گرفته است. احتمال سوم: تحریف قرآن بعد از زمان خلفاء و توسط شخص دیگری واقع شده است. اینکه تحریف در زمان خود پیامبر (ص) صورت گرفته باشد قطعی

جلسه ۲۵ – PDF جلسه بیست و پنجم ادله عدم تحریف- روایات (روایات دال بر استشهاد ائمه (ع) به قرآن) ۱۳۹۱/۱۲/۰۷ بحث در طوائف مختلف روایاتی بود که بر عدم تحریف قرآن اقامه شده است، ما تا اینجا سه طائفه از روایات را نقل کردیم و شبهات و اشکالاتی که متوجه استدلال به این روایات بود هم بیان شد. طائفه چهارم روایاتی که بر استشهاد و استدلال ائمه معصومین (ع) در موارد مختلف به قرآن می‏کند، این روایات در ابواب مختلف فقهی وارد شده که در بحث‏های گذشته به بعضی از آنها اشاره کرده‏ایم. روایت اول روایتی است که درباره وضوء و کیفیت مسح وارد شده: عَنْ زُرَارَهَ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی جَعْفَرٍ «ع»: «أَ لَاتُخْبِرنِی مِنْ أَیْنَ عَلِمْتَ وَ قُلْتَ

جلسه ۲۴ – PDF جلسه بیست و چهارم ادله عدم تحریف- روایات (روایات دال بر وجوب قرائت سوره کامله در نماز) ۱۳۹۱/۱۱/۳۰ خلاصه جلسه گذشته عرض شد بعضی از روایات دلالت بر وجوب قرائت سوره کامله در هر رکعت از نمازهای واجب می‏کند و همچنین روایاتی که دال بر جواز تقسیم سوره کامله در نماز آیات است. این روایات در کتاب وسائل الشیعه آمده است. [۱] بحث در این بود که این روایات چگونه بر عدم تحریف قرآن دلالت دارد، تقریب استدلال به این روایات مبتنی بر مطالب زیر است: ۱) این حکم (وجوب قرائت سوره کامله در هر رکعت از نمازهای واجب) در هنگام تشریع نماز در شرع ثابت بوده یعنی از همان ابتداء، سوره واجب بوده است. ۲)

جلسه ۲۳ – PDF جلسه بیست و سوم ادله عدم تحریف- روایات (طائفه سوم) ۱۳۹۱/۱۱/۲۸ طائفه سوم طائفه سوم روایاتی است که بر احکام یا فضائل ختم قرآن یا سوره‏ای از سور قرآن دلالت دارد، عرض کردیم بر عدم تحریف، از کتاب و سنت و عقل و اجماع دلیل اقامه شده است، دلیل اول کتاب بود که ذکر آن گذشت، دلیل دوم روایات است که از روایات تا اینجا به حدیث ثقلین و روایات عرضه اخبار مرویه از ائمه (ع) به کتاب اشاره کردیم، تقریب استدلال و شبهات وارد بر این ادله و پاسخ آنها ذکر شد. دسته سوم روایاتی است که دلالت بر بیان فضائل ختم قرآن و یا سوره‏ای از سور قرآن دارد. روایات دال بر فضائل ختم

جلسه ۲۲ – PDF جلسه بیست و دوم ادله عدم تحریف- روایات (روایات عرضه اخبار مرویه از ائمه (ع) به کتاب) ۱۳۹۱/۱۱/۲۳ بحث در دلیل دوم بر عدم تحریف قرآن بود، در این مورد به حدیث ثقلین به دو وجه استدلال شد و پاسخ اشکالات و شبهات مربوط به آن هم بیان گردید. طائفه دوم طائفه دوم از روایات، روایات کثیره‏ای است که بر لزوم عرض اخبار بر کتاب دلالت می‏کند، طبق این روایات باید اخبار مرویه از ائمه (ع) به قرآن عرضه شود و آنچه موافق با قرآن است اخذ و آنچه مخالف قرآن است کنار گذاشته شود، ما این روایات را قبلاً در جای خود ذکر کرده‏ایم لذا لزومی برای تکرار آنها نیست اما مسئله مهم این است

جلسه ۲۱ – PDF جلسه بیست و یکم ادله عدم تحریف- روایات (حدیث ثقلین) ۱۳۹۱/۱۱/۱۶ خلاصه جلسه گذشته بحث در استدلال به روایات مبنی بر عدم تحریف در قرآن بود، حدیث ثقلین به دو وجه مورد استدلال قرار گرفت که هر دو وجه را بیان کردیم، محصل وجه دوم این بود که اگر ما قائل به تحریف قرآن شویم مستلزم عدم امکان تمسک به قرآن است در حالی که امکان تمسک به قرآن وجود دارد پس معلوم می‏شود قول به تحریف باطل است، اشکالاتی نسبت به این استدلال شده که یک اشکال را در جلسه گذشته بیان کردیم. اشکال دوم آن مقداری که برای تمسک به قرآن لازم است آیات الاحکام و قوانینی است که به عمل مکلفین مربوط می‏شود؛

جلسه ۲۰ – PDF جلسه بیست ادله عدم تحریف- روایات (حدیث ثقلین) ۱۳۹۱/۱۱/۱۴ بحث در استدلال به روایات مبنی بر عدم تحریف در قرآن بود، عرض کردیم اولین روایتی که مورد استدلال قرار گرفته حدیث ثقلین است، در مورد استدلال به این حدیث دو وجه ذکر شده که وجه اول را در جلسه گذشته بیان کردیم. وجه دوم قول به تحریف مستلزم عدم امکان تمسک به کتاب است؛ یعنی می‏توانیم این وجه را در قالب یک قیاس استثنایی قرار دهیم به این نحو که اگر قرآن تحریف شده باشد امکان تمسک به کتاب نیست در حالی که امکان تمسک به کتاب الی یوم القیامه وجود دارد، نتیجه آنکه تحریف در قرآن راه ندارد، طبق آنچه در قیاس استثنایی جریان دارد،

جلسه ۱۹ – PDF جلسه نوزدهم ادله عدم تحریف- روایات ۱۳۹۱/۱۱/۰۷ خلاصه جلسه گذشته عرض کردیم به ادله اربعه برای عدم تحریف قرآن تمسک شده است، دلیل اول کتاب بود، عرض کردیم به دو آیه از آیات قرآن در این رابطه استدلال شده که این استدلال به همراه اشکالات و پاسخ‏های آن ذکر شد. بیانی را هم علامه طباطبایی ذکر کردند که گفتیم این بیان هم به دلیل اول ملحق می‏شود. دلیل دوم، روایات است و یکی از آن روایات حدیث ثقلین می‏باشد، گفتیم برای تقریب استدلال به حدیث ثقلین دو وجه ذکر شده که وجه اول را بیان کردیم. محصل وجه اول این بود که طبق ظاهر حدیث هم کتاب و سنت مستقلاً حجت‏اند و هم اثر عدم ضلالت

جلسه ۱۸ – PDF جلسه هجدهم ادله عدم تحریف – کتاب ۱۳۹۱/۱۱/۰۲ خلاصه جلسه گذشته بحث در ادله عدم تحریف بود، عرض کردیم به ادله اربعه بر عدم تحریف قرآن تمسک شده، دلیل اول آیاتی از قرآن بود که در این رابطه به دو آیه اشاره شد، استدلال به این دو آیه و اشکالاتی که بر استدلال به این دو آیه بود را ذکر کردیم و از آنها پاسخ دادیم. نتیجه این شد که دلیل اول (کتاب) تمام است و عدم تحریف در قرآن را ثابت می‏‏کند. بیان دیگر در استدلال به کتاب دلیل دیگری هم در اینجا وجود دارد که به کتاب وابسته است یعنی آیه‏ای از آیات قرآن نیست لکن مطالبی است که مبتنی بر اوصافی است که

جلسه ۱۷ – PDF جلسه هفدهم ادله عدم تحریف – کتاب (آیه دوم) ۱۳۹۱/۱۰/۱۰ بحث در اشکالات وارد بر استدلال به آیه حفظ بود، تا اینجا چهار اشکال بر استدلال به این آیه مورد بررسی قرار گرفت. اشکال پنجم بر فرض دلالت آیه حفظ را بر عدم تحریف بپذیریم، این آیه فقط عدم تحریف را نسبت به آیاتی که تا زمان نزول این آیه نازل شده ثابت می‏کند اما پس از این آیه هم آیات و سور زیادی نازل شده که مشمول آیه حفظ نیستند. آیه حفظ مکی است یعنی آنچه که ما تا اینجا نازل کردیم را حفظ می‏کنیم اما نسبت به آیاتی که پس از این زمان و در مدینه نازل شده که اکثر آیات هم می‏باشند اثبات

جلسه ۱۶ – PDF جلسه شانزدهم ادله عدم تحریف – کتاب (آیه دوم) ۱۳۹۱/۱۰/۰۴ اشکال دوم منظور از حفظ آن گونه که مستدل ادعا می‏کند، صیانت نیست، استدلال بر این پایه استوار است که حفظ به معنای صیانت قرآن از تحریف و تغییر دانسته شود لکن احتمال دارد که حفظ در این آیه به معنای علم باشد که در این صورت معنای آیه این می‏شود «انا نحن نزلنا الذکر و انا له لعالمون» که اگر این احتمال را در مورد این آیه بپذیریم این آیه دلالت بر عدم تحریف نخواهد داشت، همین که در حد احتمال هم مطرح شود نمی‏توان به این آیه بر مدعا استدلال کرد. این احتمال را میرزای قمی ذکر کرده است. [۱] پاسخ این احتمال اگر

جلسه ۱۵ – PDF جلسه پانزدهم ادله عدم تحریف – کتاب (آیه دوم) ۱۳۹۱/۱۰/۰۲ خلاصه جلسه گذشته بحث در ادله عدم تحریف در قرآن بود، عرض شد به ادله اربعه برای اثبات عدم تحریف در قرآن استناد شده است که ما به دلیل اول یعنی کتاب اشاره و در این زمینه یک آیه را ذکر و بررسی کردیم. آیه دوم: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ» [۱] ؛ خداوند متعال در این آیه می‏فرماید: ما قرآن را نازل کردیم و آن را حفظ خواهیم کرد. این آیه به همراه تأکیداتی که در آن وارد شده بر حفظ قرآن از همه اموری که ممکن است به قرآن آسیب بزند از جمله تحریف و تغییر در قرآن دلالت می‏کند لذا

جلسه ۱۴ – PDF جلسه چهاردهم ادله عدم تحریف – کتاب (آیه اول) ۱۳۹۱/۰۹/۲۷ خلاصه جلسه گذشته بحث ما در دلیل اول بر عدم تحریف قرآن بود، عرض کردیم دلیل اول کتاب است یعنی به بعضی از آیات قرآن برای اثبات عدم تحریف استناد شده است. آیه اول آیه شریفه «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ وَ إِنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِیزٌ* لاَ یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لاَ مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ» [۱] بود که گفتیم بر طبق این آیه طبیعت باطل که با الف و لام جنس آمده به وسیله لا نفی شده و این دلالت می‏کند بر اینکه همه اقسام و مصادیق باطل از قرآن نفی شده و یکی از مصادیق باطل هم تحریف است لذا

جلسه ۱۳ – PDF جلسه سیزدهم ادله عدم تحریف – کتاب (آیه اول) ۱۳۹۱/۰۹/۲۵ موضوع بحث، تحریف قرآن بود. شبهات و ادله قائلین به تحریف مورد نقد و بررسی قرار گرفت، اکنون لازم است به مناقشات و اشکالاتی که به ادله قائلین به عدم تحریف وارد شده پاسخ داده شود، چون قائلین به عدم تحریف بر مدعای خودشان ادله‏ای را اقامه کرده‏اند، اشکالاتی از ناحیه قائلین به تحریف، متوجه این ادله شده است، بنابراین بعد از آنکه شبهات قائلین به تحریف و ادله آنها پاسخ داده شده مناسب است برای تکمیل بحث، اشکالاتی هم که آنها به این ادله یعنی ادله عدم تحریف وارد کرده‏اند پاسخ دهیم و برای این منظور باید ادله قائلین به عدم تحریف را هم ذکر

جلسه ۱۲ – PDF جلسه دوازدهم ادله تحریف – اعتبار ۱۳۹۱/۰۹/۱۸ تا اینجا چهار دلیل از ادله قائلین به تحریف را ذکر کردیم و در مورد این ادله بحث و بررسی به عمل آمد و معلوم شد که هیچ یک از این ادله قابل استناد نیست. دلیل پنجم: دلیل اعتبار مرحوم آخوند در کفایه الاصول این دلیل را مطرح کرده است. منظور از این عنوان این است که اعتبار، مساعد تحریف است. توضیح مطلب این است که با ملاحظه بعضی از آیات قرآن معلوم می‏شود که بعضاً ارتباطی بین اجزاء آن آیات وجود ندارد مثلاً گاهی بین صدر و ذیل یک آیه ارتباط نیست یا بین شرط و جزاء که در آیه ذکر شده ارتباط وجود ندارد و نفس این

جلسه ۱۱ – PDF جلسه یازدهم ادله تحریف – روایات ۱۳۹۱/۰۹/۱۳ تا اینجا در مورد سه طائفه از روایات که به استناد آنها مدعی وقوع تحریف در قرآن شده‏اند بحث کردیم و مشخص شد هیچ کدام از این روایات طوائف ثلاثه بر تحریف دلالت ندارد. سه طائفه دیگر باقی مانده که این سه را هم مورد بررسی قرار می‏دهیم. طائفه چهارم روایاتی که دلالت بر نقص بعضی آیات از برخی کلمات و یا نقص بعضی از آیات از بعضی سور دارد؛ یعنی یا یک کلمه‏ای از یک آیه کم شده و یا آیه‏ای از سوره‏ای کم شده که این عین مدعای به وقوع تحریف است؛ چون بحث در وقوع تحریف به نقیصه در قرآن است و لازمه این روایات هم