خارج اصول؛ جلسه هشتاد و دوم؛ اصل برائت؛ ادله برائت؛ دلیل دوم: روایات

جلسه 82 – PDF

جلسه هشتاد و دوم 

اصل برائت – ادله برائت – دلیل دوم: روایات – روایت اول: حدیث رفع –بررسی دلالی حدیث رفع – مرور مباحث مربوط به حدیث رفع تا اینجا و مباحث باقیمانده – 2. «ما» موصوله –  مطلب سوم : بررسی اختصاص حدیث رفع به امور وجودی و شمول آن نسبت به امور عدمی – کلام محقق نایینی – صورت اول – صورت دوم

1404/11/11

مرور مباحث مربوط به حدیث رفع تا اینجا و مباحث باقیمانده

بحث ما در حدیث رفع، به اینجا رسید که این حدیث دلالت بر برائت دارد و می‎تواند مورد استدلال قائلین به برائت در شبهات حکمیه قرار گیرد. البته بحث از این حدیث هنوز به پایان نرسیده است. در ابتدا بیان شد که اجزای این حدیث باید به دقت تبیین گردد، به ویژه فقره «رُفِعَ مَا لَا يَعْلَمُونَ». درباره معنای «رفع» نکاتی ارائه شد و مطالبی در این خصوص بیان گردید. چند مطلب مرتبط با «رفع» مورد اشاره قرار گرفت، درباره «ما» موصوله و اسناد «رفع» به «مَا» مطالبی بیان کردیم.
مطلب دوم که بحث در آن به درازا کشید، درباره شمول این حدیث نسبت به شبهات حکمیه بود و اینکه آیا این حدیث شامل شبهات موضوعیه و حکمیه می‏شود یا خیر. در این زمینه، آراء، اقوال و ادله مطرح گردید و نتیجه آن شد که این حدیث شامل هر دو نوع شبهه است.
چند مطلب دیگر نیز باقی مانده که بخشی از آنها به همین بحث در باب برائت مرتبط می‎شود؛ مانند اینکه آیا این عناوین، از جمله «ما لَا يَعْلَمُونَ»، شامل احکام غیرالزامی نیز می‎گردد یا خیر؟ مثلاً، آیا این رفعِ حکم مجهول یا موضوع مجهول، تنها ناظر به واجبات و محرمات است یا مستحبات را نیز در بر می‎گیرد؟ همچنین، آیا حدیث رفع و عناوین مندرج در آن، شامل احکام عدمی و امور عدمی هم می‎شود یا خیر؟ به عنوان نمونه، آیا اگر ترک متعلق اکراه واقع شد، آیا آن نیز رفع می‎گردد؟ مباحثی از این دست مطرح است که همگی به گونه‎ای در چارچوب همین بحث ما جای می‎گیرند. بالاخره اگر ما قائل به برائت شدیم و این حدیث را شامل مستحبات دانستیم، طبیعتاً برائت می‎تواند حتی حکم مستحب مجهول یا مجهول مستحب را نیز رفع نماید. یا مثلاً آیا آنچه نمیدانیم، فعل را شامل می‎شود یا ترک را نیز در بر می‏گیرد؟ همچنین، این امتنانی که در حدیث رفع مطرح شده و گفته شده حدیث در مقام امتنان وارد شده است، آیا امتنانی شخصی است یا نوعی؟ اینها نکاتی است که اکنون باید مورد رسیدگی قرار گیرد.
علاوه بر اینها، بحثی نیز درباره سایر فقرات حدیث داریم؛ مانند «رُفِعَ الْخَطَأ» یا «مَا اخطئوا علَيْهِ» یا «رُفِعَ النِّسْيَانُ» که مراد از آنها چیست؟ یا مقصود از «الطِّيرَة» و «الوَسْوَسَةُ فِي التَّفَكُّرِ فِي الْخَلْقِ» و «الْحَسَد» کدام است؟
بنابراین تا اینجا، بحث ما هنوز در حدیث رفع متمرکز بر فقره «رُفِعَ مَا لَا يَعْلَمُونَ» بوده و تبیین و تشریح ابعاد آن. توجه داشته باشید که گاهی بحث پیچیدگی‏های بسیار می‎یابد و این مسیر برای برخی گم میشود. ما هنوز در بخش مربوط به این فقره و روشن شدن ابعاد مختلف آن به بحث ادامه می‎دهیم. دو سه بحث دیگر در این بخش باقی مانده که همه آنها به ابعاد و جهات مختلف حدیث، یعنی فقره «رُفِعَ مَا لَا يَعْلَمُونَ» مربوط می‎شود و می‎توان گفت قلمرو آن را معین می‏کند. پس از آن، بحثی درباره سایر فقرات این حدیث خواهیم داشت که انشاءالله ذکر خواهد شد. این بحث که به پایان رسد، به سراغ [مبحث بعدی] خواهیم رفت. بحث حدیث رفع تاکنون به عنوان اولین روایت در استدلال برای اثبات برائت مطرح است.

مطلب سوم: بررسی اختصاص حدیث رفع به امور وجودی و شمول آن نسبت به امور عدمی

مطلب سومی که در ادامه مباحث پیشین به آن می‏پردازیم، این است: آیا عناوین ذکر شده در حدیث رفع، مختص امور وجودی است یا شامل امور عدمی نیز می‏شود؟ توجه کنید که مقصود از شمول نسبت به امور عدمی چیست؟ برای روشن شدن مطلب، مثالی ذکر می‏گردد. این بحث از جمله مباحثی است که ثمرات فقهی زیادی در پی دارد و بسیار پربار است.
به عنوان مثال، فرض کنید شخصی نذر کرده باشد که از آب فرات بنوشد، مثالی که خود مرحوم نائینی نیز بیان کرده‎اند. با توجه به اینکه نوشیدن آب فرات طبق برخی روایات دارای رجحان است، نذر او منعقد گشته و طبیعتاً «اوفوا بالنذور» وفا به این نذر را واجب می‎سازد. اگر به این نذر عمل نکند، از باب مخالفت با نذر، مرتکب حرامی شده که کفاره نیز بر آن مترتب میگردد. پس هم مخالفت با نذر، حرمت تکلیفی دارد و هم کفاره را ثابت می‎کند.
حال فرض کنید شخصی فرد ناذر را وادار به ترک شرب می‎کند و او را از نوشیدن آب فرات بازمی‎دارد و وادار می‎کند که آن را ترک نماید (مکره به ترک شده ). پرسش این است: آیا حدیث رفع شامل چنین شخصی می‎شود یا خیر؟ آیا این حدیث، تروک و امور عدمی را نیز در بر می‎گیرد یا نه؟ تاکنون گفتیم اگر اکراه بر فعل واقع شود، آثار آن فعلِ اکراهی رفع می‎گردد. اما اگر اکراه بر ترک شد، آیا حدیث رفع، آثار آن را نیز برمی دارد؟ به همین ترتیب، مسئله در مورد اضطرار نیز مطرح است. گاهی اضطرار به ترک کاری پدید می‎آید؛ آیا حدیث رفع آثار ترک اضطراری را نیز برطرف می‎کند؟ حتی در «ما لایعلمون» در مواردی ممکن است خودِ ترک معلوم نباشد و مجهول باشد. در «رُفِعَ مَا لَا يَعْلَمُونَ». فرض ما این است که این عبارت، اعم از افعال خارجی و احکام شرعی است؛ هم شبهات حکمیه را شامل می‎شود و هم شبهات موضوعیه. حال بحث در این است که «مَا لَا يَعْلَمُونَ» گاهی فعل است و گاهی ترک است. می‎خواهیم بررسی کنیم آیا رفع نسبت به ترک نیز جاری می‎شود یا خیر؟

کلام محقق نایینی

در اینجا به ویژه مرحوم نائینی که این بحث را با تفصیل بیشتری مطرح کرده، می‎گوید حدیث رفع در مورد ترک جریان پیدا نمی‏کند. سپس توضیحاتی ارائه می‎دهند و شواهدی نیز برای این مدعا ذکر می‏کنند.
خلاصه مدعای ایشان این است که کار حدیث رفع، قرار دادن موجود به منزله معدوم است، نه قرار دادن معدوم به منزله موجود؛ چون «رفع» در مقابل «وضع» است. «وضع» یعنی قرار دادن معدوم بمنزلة الموجود. هنگامی که کسی چیزی را وضع می‏کند (خواه در عالم تکوین باشد یا در حوزه اعتبار و تشریع)، آنچه نیست را حذف می‎کند یا حکمی را جعل می‎نماید؛ اساساً «وضع» به معنای قرار دادن معدوم بمنزلة موجود است. «رفع» به قرینه تقابل با «وضع»، عکس این معنا دارد؛ یعنی قرار دادن موجود بمنزلة المعدوم. موجود را به منزله معدوم قرار می‎دهد.
در همین مثالی که ذکر شد: اگر کسی نذر کرده از آب فرات بنوشد و سپس او را وادار به ترک کنند (مکره یا مضطر به ترک شود)، در اینجا حدیث رفع نمی‎تواند بگوید تو که از این آب نخورده‎ای، من تو را به منزله کسی قرار می‎دهم که از این آب خورده است. نمی‎تواند معدوم را به منزله موجود قرار دهد.
سپس مرحوم محقق نائینی این بحث را به مسئله نسیان سوره یا جزئی از اجزای نماز مرتبط می‎سازد. اصل مدعا این است که اصلاً حدیث رفع در اینجا جریان ندارد. علت آن که این بحث عمدتاً به این مناسبت مطرح می‎شود ثمره‎ای است که به ویژه در برخی اجزای عبادات مرکب پیدا می‎شود؛ زیرا ممکن است عبادتی انجام شود، اما نسبت به جزئی از آن نسیان رخ دهد یا حتی شخص مکره به ترک جزئی شود یا مضطر به ترک جزئی گردد.
حال بحث می‎شود اگر کسی به عنوان مثال نماز را بدون سوره بخواند به دلیل فراموشی یا اضطرار به ترک آن جزء، آیا حدیث رفع می‎تواند در اینجا مؤثر واقع شود و کارایی داشته باشد یا خیر؟ اثر آن چیست؟
سوال:
استاد: در حال حاضر، ما صرفاً در مقام نقل کلام محقق نائینی هستیم… مسئله از زاویه دیگر این است که آیا اثری بر این ترک مترتب می‎شود یا نه؟ از این منظر که حدیث رفع… بحث اینجاست که آن شخص نذر کرده بود از آب فرات بنوشد و اکنون ننوشیده است. بالاخره مخالفت با نذر صورت گرفته است. این مخالفت و موافقت را ما انتزاع می‎کنیم… اینکه شما می‎گویید، یعنی ترکِ واجب که حرام است…
مرحوم نائینی در ادامه می‎فرمایند: اگر کسی نماز را بخواند و سوره را به عنوان جزئی از نماز فراموش کند، در اینجا حدیث رفع نمی‎تواند جریان پیدا کند. زیرا تارة آن را به لحاظ خود جزء بررسی می‎کنیم و اخری به لحاظ مرکب؛

صورت اول

در صورت اول کارایی ندارد چون:
اولاً: رفع به این معناست که چیزی باید برداشته شود. «رفع» نیاز به موضوع و متعلَق دارد؛ ترک چیزی جزء نیست تا بخواهد متعلَق رفع قرار گیرد. نماز بدون سوره خوانده شده است. خود نماز یک چیز است؛ این یک مرکب است که یک جزء آن کم گذاشته شده، اما خود آن جزء، خود آن سوره منسیه، اساساً چیزی نیست تا رفع به آن تعلق گیرد. این به لحاظ خود سوره و جزء است.
پس محقق نائینی می‎فرماید: کأنه حدیث رفع در اینجا یا می‎خواهد نسبت به جزء فراموش شده اثربخشی داشته باشد و تأثیر بگذارد، یا نسبت به مرکب فاقد این جزء. از این دو حال خارج نیست. خود جزء، به دو دلیل نمی‎تواند مشمول رفع شود که بگوییم حدیث رفع اثرش نسبت به جزء فراموش شده پدید می‎آید: زیرا اولاً، رفع نیاز به یک موضوع و متعلَق دارد و جزء فراموش شده در واقع چیزی نیست، ترک چیزی نیست.
ثانیاً: فرض میکنیم این شخص این جزء را در عبادت آورده بود؛ مثلاً سوره را در نماز آورده بود. اگر حدیث رفع می‎خواست اثر بگذارد، به لحاظ این جزء، چه اثری می‎خواست بگذارد؟ باید بگوییم این شخص نمازش صحیح بود؛ اگر این جزء را می‎آورد، به لحاظ این جزء، نماز صحیح بود، حال که جزء را نیاورده، اگر بخواهد رفع در اینجا اثر بگذارد، باید بگوییم صحت را برمی‎دارد و این خلاف مقصود است. معنای این سخن آن است که این عبادت فاسد می‎شود. صحت اگر بخواهد با حدیث رفع برداشته شود، این نقض غرض و خلاف مقصود است؛ چون اثر سوره (اگر بود) صحت بود. حالا که حدیث رفع می‎آید، پس این اثر را باید بردارد؛ یعنی بگوید صحیح نیست و این خلاف امتنان است. اصلاً حدیث رفع در مقام امتنان آمده، اگر قرار باشد حدیث رفع شامل این اجزای متروکه، حال به سبب نسیان یا اضطرار یا اکراه، شود، این خلاف امتنان و خلاف مقصود است.
به علاوه اینکه اصلاً صحت و فساد ربطی به شارع ندارد؛ این حکم عقل است. عقل ما وقتی مأمور به را می‎بیند و مأتی‎به را می‎بیند، آنچه بدان امر شده و آنچه مکلف بدان اتیان کرده، اگر بین اینها مطابقت دید، حکم به صحت می‎کند. عقل می‎گوید این صحیح است. اگر بین اینها مطابقت ندید، حکم به فساد می‎کند. پس مسئله صحت و فساد حکم شارع نیست؛ بلکه امر آن به دست عقل است. بنابراین، حدیث رفع نمی‎تواند به حسب جزء تأثیرگذار باشد.

صورت دوم

اما به لحاظ کل، یعنی بگوییم حدیث رفع به لحاظ این مجموع، این مرکبِ فاقد جزء، اثربخشی داشته باشد. در این صورت، اگر بخواهد این اثربخشی را داشته باشد، با توجه به معنای «رفع»، باید معدوم را نازل منزله موجود قرار دهد؛ یعنی بگوید مرکب فاقد جزء، مانند مرکبِ واجدِ جزء است. این به معنای قراردادن معدوم بمنزله موجود است، در حالی که حدیث رفع عکس این معنا را دارد. ما گفتیم کار «رفع» این است که موجود را نازل منزله معدوم قرار دهد، نه اینکه معدوم را نازل منزله موجود قرار دهد.
بنابراین، حدیث رفع نه به لحاظ جزء مفقود (جزء متروک) می‎تواند اثربخشی و کارایی داشته باشد و نه به لحاظ مرکبِ بدون جزء. پس حدیث رفع هیچ اثر و نقشی نسبت به ترک و امور عدمی ندارد. این اصل مدعای محقق نائینی است. به مناسبت، ایشان بحث را ادامه می‎دهند که اشکالاتی نیز در اینجا مطرح شده است که فردا، انشاءالله، آن را پی خواهیم گرفت.